Responsive image
Foto: Clementino Amaral

Waarom een publieke Pride in Timor-Leste meer nodig is dan ooit

2 augustus, 2018

“Kom ook naar de Pride-parade,” appte Natalino (28) zijn conservatieve, religieuze broer, maar die moest werken die dag. Ze hadden elkaar al twee jaar niet gesproken, vertelt hij vanuit Dili in Timor-Leste, toen ze weer voorzichtig contact met elkaar zochten. Maar dat verliep stroef. Dus toen Natalino al bijna de hele dag in de weer was met het soepel laten verlopen van de parade die hij organiseerde met zijn LHBTI-jongerenorganisatie Hatutan, verwachtte hij niet meer dat zijn oudere broer nog naar de festiviteiten zou komen.

Natalino: “Maar toen zag ik hem ineens in de verte, laat zoals altijd. We liepen naar elkaar toe en ik zag dat hij een t-shirt droeg met ‘You are not alone’. We omarmden elkaar met tranen in de ogen. Het was een van de meest emotionele momenten van mijn leven, vooral na alles wat we hadden meegemaakt.”

De omhelzing werd op social media volop geprezen en Natalino’s inbox stroomde vol met berichten van jonge homoseksuelen die daar iets in zagen: hoop. Dat motiveerde hem om zich nog harder in te zetten voor de LHBTI-gemeenschap. “Zelf groeide ik op in een conservatief gezin, waarbinnen reputatie alles was. Als ik werd gepest op school durfde ik dat thuis niet te vertellen, omdat mijn ouders het mij zouden verwijten: het zou mijn eigen schuld zijn omdat ik me vrouwelijk gedroeg. Ik datete zelfs met vrouwen om het te verbergen.”

Natalino’s broer werd net als zijn ouders jarenlang verscheurd door het wel of niet accepteren van Natalino’s homoseksualiteit, voordat ze elkaar omhelsden op de eerste Pride in 2017 – hun kleine moment samen is tekenend voor de verandering die gaande is in Timor-Leste.

Uitbreiden voor meer inclusiviteit

In het relatief jonge land, sinds 2002 onafhankelijk van buurland Indonesië, maakte Hivos afgelopen juli de tweede Pride ooit mogelijk – met steun van onze donateurs. Bij ons is de uitzinnige botenparade in Amsterdam inmiddels niet meer weg te denken, maar in Timor-Leste woedt nog steeds een hevige strijd voor acceptatie van minderheden, óók tijdens de meest recente Pride.

LHBTI’s in Timor-Leste hebben het namelijk nog altijd niet makkelijk: minderheden krijgen te maken met negatieve sentimenten, stigmatisering en geweld. Vandaar dat Hivos daar CODIVA (Coalition for Diversity and Action) steunt: de eerste plaatselijke LHBTI-organisatie. Die richtte zich in eerste instantie alleen op hiv-gerelateerde diensten voor homoseksuele mannen en transgenders, maar heeft haar werk nu uitgebreid en strijdt samen met Hivos voor meer inclusiviteit van alle LHBTI’s in het land.

Die uitbreiding is essentieel, zegt Jonta Eliakim Saragih, de programma-regiomanager van Hivos op het gebied van rechten, inclusiviteit en diversiteit. Via Hivos konden de oprichters van CODIVA, zelf leden uit de LHBTI-gemeenschap, fondsen aanvragen en hun organisatie opstarten. Jonta: “CODIVA is nog klein en kan nog niet onafhankelijk opereren. Hivos is op dit moment de enige financier. Omdat wij bij Hivos vechten voor alle mensenrechten, geloven we dat deze organisatie voorlopig cruciaal blijft voor de LHBTI-gemeenschap in het land.”

Hij herinnert zich een incident vorig jaar, waarbij een jonge transvrouw werd gepest en mishandeld. Jonta’s activistenvrienden brachten haar zo snel mogelijk naar Dili, waar ze haar op een schijnbaar veilige plek onderbrachten: een huis voor vrouwen die te maken hebben gehad met huiselijk geweld. Maar zelfs daar werd de transvrouw verbannen. Haar werd verteld dat ze geen echte vrouw was. Jonta: “Toen realiseerde ik me: we moeten de mensen hier blijven onderwijzen, en helpen onderwerpen als gender en seksualiteit te begrijpen.”

Foto: Bernardino Soares

Van klein naar groot, van tegenstanders naar voorstanders

Maar het land verandert relatief snel. De jonge Natalino werd door Jonta gevraagd om te helpen bij de eerste Pride in 2016. “De eerste Pride was een last-minute besluit om iets te doen,” vertelt Natalino. “We waren nog te oncomfortabel om dat buiten te houden, dus het werd een binnenshuis evenement.”

Het jaar erna maakte Natalino met Hatutan een video over LHBTI-acceptatie binnen gezinnen. Een van de mensen die ze benaderden voor die video was de minister-president van Timor-Leste. En Xanana Gusmão, een van de stichters van het land, kwam naar de presentatie van de video. Zij hebben veel invloed: mensen in Timor-Leste luisteren naar ze. Natalino: “Toen de minister-president toezegde om mee te doen, en de Verenigde Naties en Gusmão ons steunden, gaf dat ons zóveel zelfvertrouwen. We dachten: we moeten doorgaan met het organiseren van een publieke parade door de straten.”

Naar de eerste parade kwamen ongeveer 500 mensen. Dit jaar werd de Pride nog groter, aangewakkerd door de steun en samenwerkingen tijdens de Pride van vorig jaar. Ambassades en organisaties zochten contact met Natalino en zijn collega’s om te vragen wat voor steun ze nodig hadden. De organisaties CODIVA, Hatutan en Aqua Iris brachten met steun van Hivos meer dan 1500 mensen op de been afgelopen juli. Natalino: “Achteraf lazen we de reacties op social media. We hadden vooral negatieve verwacht, maar ik zag dat de mensen die vorig jaar tegen ons waren, het nu hadden over dat we elkaar moeten respecteren. Ook was het publiek dit jaar meer divers, met meer vertegenwoordigers van de regering. Er kwamen zelfs katholieke nonnen – dat mocht eigenlijk niet van de kerk. Dat ze toch kwamen, was voor ons een groot gebaar.”

Verandering door meer zichtbaarheid

“Ik wil niet zeggen dat álles veel beter is geworden, maar het geeft aan dat iets aan het veranderen is. Daarbij speelt zichtbaarheid een cruciale rol. Daarom is een publieke parade ook zo belangrijk. Een parade houden betekent niet dat alles al geaccepteerd is; het is voor mij ook een vorm van protest. De discussie over acceptatie is hierdoor meer mainstream geworden. Zoals gezegd: pas twee jaar geleden hadden we echt geen publieke parade durven organiseren.”

Wat motiveerde hem dan om dat juist wel te doen? “Een aantal jaar geleden kwam een koppel in het nieuws, een transvrouw en een jongen die een verjaardag vierden. Maar mensen verdraaiden het verhaal en maakten ervan dat ze gingen trouwen. Het werd een nationale discussie en er kwamen Kamervragen over hoe dit stel schande zou brengen voor Timor-Leste. Veel mensen in ons parlement spraken zich hierover uit. In hetzelfde jaar kwam ook een onderzoek uit, waaruit bleek dat corrigerende verkrachting en fysieke en seksuele mishandeling van lesbische vrouwen nog veel voorkwam hier. Toen voelde ik: we moeten iets doen. Het was alsof het moeilijker werd in dit land om jezelf te zijn.”

Opgroeien als transvrouw

Dat voelde ook Natalino’s collega, Romiaty Barreto (38), de Transgender Program Officer van CODIVA. Zij opende met CODIVA een kliniek voor transgenders, die ook meteen als een safe space voor de transgemeenschap fungeert, een van de meest onderdrukte groepen in Timor-Leste. Daarnaast verzorgt ze met CODIVA in de lokale taal verschillende cursussen en workshops bij de plaatselijke politie, militairen en lokale ambtenaren op het gebied van seksuele oriëntatie en genderidentiteit. Tijdens de afgelopen Pride leidde Romiaty een trans-marsband.

Opgroeien was moeilijk voor Romiaty, als transvrouw. Ze moest bijvoorbeeld gedwongen mannenkleding aan wanneer ze naar haar geboortestad ging en mensen scholden haar uit. Maar door de Pride-parades van de afgelopen twee jaar en de video van Hatutan waar ze in te zien is, begrijpen nu ook haar buren haar beter, zegt ze. “Mensen die me vroeger pestten komen nu naar me toe om met me te praten en zelfs hun excuses aan te bieden. Dat maakt me blij. Het laat zien dat het werk dat ik doe echt invloed heeft op de mensen om me heen.”

Foto: Bernardino Soares

Een publieke en persoonlijke strijd

Daarom is het werk van CODIVA nog altijd hard nodig in Timor-Leste: de organisatie is cruciaal in het trekken van de aandacht van mensen om dit onderwerp in de schijnwerpers te zetten. Pride-parades zijn een ideaal podium voor de LHBTI-gemeenschap om publiek zichtbaar en zichzelf te kunnen zijn. Dat zou in het conservatieve buurland Indonesië, waar homodiscriminatie door de politiek wordt gebruikt om stemmen te winnen, bijvoorbeeld niet kunnen. Volgens Natalino komt dat deels doordat andere landen in de regio – Taiwan en Australië, met name – het homohuwelijk hebben gelegaliseerd. Een paar conservatieve groepen in Indonesië zijn zich daardoor zorgen gaan maken en spreken zich nu publiekelijk uit tegen homoseksualiteit.

De steun en sleutelrol van Hivos voor het werk van CODIVA is daarom noodzakelijk in de regio. Voor zowel Jonta als Natalino en Romiaty is het ook een persoonlijke strijd: als LHBTI’s voelen zij zich betrokken en weten ze dat hun gemeenschap in Timor-Leste niets anders heeft dan CODIVA. Dat gaat ze aan het hart. Jonta: “Daarom blijf ik als deel van Hivos vechten om de levensomstandigheden van mijn gemeenschap te blijven verbeteren, waar dan ook ter wereld.”

De Pride is onderdeel van een project van Hivos en CODIVA voor meer inclusiviteit in Timor-Lest, volledig mogelijk gemaakt door donateurs.

Lees ook

  • Op weg naar gelijke rechten in de Caraïben

    13/12/2018

    In 2009 werden vier transgenders in Guyana opgepakt en gearresteerd wegens crossdressing. In de rechtbank kregen ze te horen dat ze verward waren over hun seksualiteit. “Ga op zoek naar Jezus”, luidde het advies van de rechter. Nu, na negen jaar lang de wet uitdagen en de zaak aanvechten, is er eindelijk gerechtigheid: crossdressing is […]

    Lees meer

  • Hivos steunt spraakmakende documentaire over het leven van drie transgenders

    20/11/2018

    Filmmaker Koen Suidgeest en de stichting Human Rights in the Picture hebben van Hivos financiële steun gekregen om een documentaire te maken die wereldwijd ingezet gaat voor educatie en activisme op het gebied van transseksualiteit.

    Lees meer

  • Waarom we stil zijn

    16/11/2018

    Mensenrechten staan wereldwijd onder druk. Daarom doen Hivos en honderden andere organisaties van 16 tot en met 18 november mee met SPEAK! campagne.

    Lees meer