Beeld2

"'Waarom? is niet de goede vraag.”

Iraans speelfilmdebuut Paradise confronteert vrouwen met slachtofferrol

Iedere dag reist de vijfentwintigjarige Hanieh vanuit het centrum van Teheran met de taxi en de bus naar een basisschool in een stoffige buitenwijk om les te geven aan meisjes. Niet alleen in taal en rekenen maar ook in de strikte zedelijke regels die gelden voor vrouwen in de Islamitische Republiek: geen make-up of nagellak, het haar moet bedekt zijn, niet zomaar praten. Onder haar zwarte enkellange Hidjab ziet Nahieh er vermoeid en bedrukt uit. Ze wil overgeplaatst worden naar een school dichterbij huis, zodat ze minder reistijd kwijt is, maar we leren al snel dat zo’n overplaatsing geen sinecure is in het bureaucratische Iran.

Jonge vrouw in crisis

Hanieh leidt een dubbelleven. Thuis lakt ze de nagels van haar hoogzwangere zus, rookt ze sigaretten, draagt ze jeans en telefoneert ze (vreugdeloos) met haar vriendje. Regisseur Sina Ataeian Dena portretteert Hanieh als een jonge vrouw in crisis. Maar het spannende van Paradise, Dena’s speelfilmdebuut dat hij zonder toestemming van de Iraanse autoriteiten opnam, is dat het waarom van die psychologische crisis in wezen onbelangrijk is. Als kijker wil je je identificeren met Hanieh die duidelijk gevangen zit in de van (beperkende) regels en bureaucratie vergeven wereld waarin ze een weg zoekt, maar waarom in hemelsnaam is ze niet aardiger en toleranter tegen de levenslustige en bij tijd en wijle rebelse kleine meisjes in haar klas?

Voetballen op het speelplein

De meisjes zijn de hoop in de film: als de strenge vrouwelijke docenten even niet opletten dansen ze op hippe muziek die uit hun smartphones klinkt, voetballen ze op het speelplein zonder Hidjab en vergeten ze hun nagellak af te halen voor ze naar school gaan. Alleen hou je als kijker je hart vast voor het moment waarop ze hun kinderlijke onbevangenheid verliezen.

In even poëtische als harde beelden bouwt Dena de spanning op. Is het de depressie die Nahieh murw maakt en gevoelloos tegenover de meisjes? En als dat zo is, pleit haar dat dan vrij van haar verantwoordelijkheid? Of is ze met haar kille, onderdrukkende gedrag net zo goed een dader als dat ze een slachtoffer is van het systeem waarin ze zich probeert te handhaven?

Een belangrijke en gewaagde film

Sina Dena maakte met Paradise een belangrijke en gewaagde film die uiteindelijk over meer gaat dan de benarde positie van vrouwen in Iran. Paradise is het eerste deel van wat een drieluik over geweld moet worden. Na afloop van de filmvertoning tijdens  International Film Festival Rotterdam (IFFR) zei de regisseur: ‘In Iran zien veel vrouwen zichzelf als slachtoffer. Ik wilde laten zien hoe gevaarlijk die slachtofferrol is, omdat het vaak leidt tot nieuw geweld.’

Toch is Paradise geen sombere film. Uiteindelijk krijgt Hanieh haar gedroomde overplaatsing naar een school dichterbij. Dankzij een aardige vrouwelijke ambtenaar die, met gevaar voor haar eigen positie, de regels even minder nauw neemt. Sina Ataeian Dena: ‘Wat we doen of nalaten kan het verschil maken voor een ander.’

Christine Otten

De film Paradise van Sina Ataeian Dena is nog tot en met 6 februari te zien op International Film Festival Rotterdam.

Christine Otten

Christine Otten (Deventer, 1961) debuteerde in 1995 met de roman Blauw metaal, dat meteen werd genomineerd voor de Debutantenprijs.

Met haar grote roman De laatste dichters  uit 2004, een meeslepend en muzikaal epos gebaseerd op de turbulente levens van een groep Afro-Amerikaanse dichters uit de Black Powertijd, brak ze door naar een groot publiek. Het boek werd genomineerd voor de Libris Literatuurprijs, en is bewerkt tot een theatervoorstelling.

In 2008 verscheen Als Casablanca en in januari 2010 de spraakmakende roman In wonderland. In 2011 schreef Otten (samen met fotokunstenaar Erik Kessels) het Boekenweekessay Good Luck. Om adem te kunnen halen, over haar eigen familiegeschiedenis, volgde in 2013. Het boek werd lovend besproken. Haar laatste roman Rafaël verscheen in 2014.

Hivos is hoofdsponsor van IFFR en steunt filmmakers wereldwijd.