Responsive image

Hoe een baanbrekende en verboden film bijdraagt aan homoacceptatie in Kenia

25 maart, 2019

In Kenia is nog een wereld te winnen als het gaat om homoacceptatie en gelijke rechten. Film is bij uitstek een manier om de vinger op de zere plek te leggen en maatschappelijk debat aan te jagen. Dat geldt zeker voor Rafiki, een bijzondere film van regisseur Wanuri Kahiu over twee meisjes die op elkaar verliefd worden. De film, die verboden is in Kenia, won tijdens de Roze Filmdagen de Hivos Free to be me Award en draait vanaf 23 mei in de Nederlandse filmhuizen. We spraken met Wanuri over liefde en vrijheid in Kenia.

“Ik geloof dat het recht om lief te hebben ons meest fundamentele recht is”, vertelt Wanuri. Ze raakte geïnspireerd door het veel bekroonde boek Jambuala Tree van Monica Arac, dat een Afrikaans lesbisch liefdesverhaal vertelt. Zeven jaar lang werkte ze daarna aan Rafiki, wat vriend(in) betekent in het Swahili. Maar toen de film eindelijk af was, werd hij verboden door de Keniaanse filmkeuring.

Het recht om een film te kijken

Het verbod op de film kwam hard aan bij Wanuri. “Het was ontzettend moeilijk. Vooral het idee dat een kleine groep mensen voor een heel land kan bepalen welke ideeën wel of niet gedeeld mogen worden, maakt me ontzettend boos. Daarmee wordt mensen de keuze ontnomen om een film te gaan zien. We hebben het recht om een overheid kiezen. We hebben het recht om op een president te stemmen. We hebben het recht om alcohol te drinken. Maar we hebben niet het recht om een film te kunnen zien; dat vind ik neerbuigend en vernederend.”

“De film werd niet eens verboden vanwege de intieme scenes, maar vanwege het positieve en hoopvolle einde; dat zou suggereren dat homoseksuele relaties aanvaardbaar zijn. Er werd me verteld dat als ik het einde zou veranderen, het verbod opgeheven zou worden. Dat weigerde ik. Het einde veranderen zou het hele verhaal veranderen.”

En daar bleef het niet bij. Het hoofd van de Keniaanse filmkeuring noemde Wanuri een crimineel en een leugenaar. “Alles wat mensen zien en horen in de media is dat ik een slecht mens ben en een obscene film heb gemaakt die de seksuele geaardheid van mensen zou veranderen. Het is moeilijk om jezelf te verdedigen als niemand de film kan zien. Dat is heel pijnlijk.”

Hivos Free to be me Award Rafiki 07
Uit Rafiki

Zeven indrukwekkende dagen

Uiteindelijk vond Wanuri een manier om het verbod op haar film tijdelijk te laten opheffen. Ze spande een rechtszaak aan om Rafiki zeven dagen lang in de Keniaanse bioscopen te krijgen zodat zij haar film kon inzenden voor de Oscars. “Gelukkig troffen we een progressieve rechter die hierin met ons meeging”, legt Wanuri uit. “Toen werkte het verbod ineens in ons voordeel. Mensen waren nieuwsgierig geworden en de bioscoopzalen puilden uit!” Rafiki trok meer bezoekers dan het openingsweekend van Black Panther, wat een enorm succesvolle blockbuster was in Afrika.

“Veel Kenianen kwamen uit de kast tijdens die week. Ze namen hun families mee naar de film om op die manier het gesprek te aan te gaan.” Het tijdelijk opheffen van het verbod was een succes voor Wanuri. “Maar we zijn er nog lang niet. De film is nog steeds verboden. Op dit moment vechten we dat weer aan. Dit keer op grond van het recht op vrijheid van expressie.“

De Hivos Free to be me Award

Met haar film draagt Wanuri bij aan de zichtbaarheid en acceptatie van LHBTI’s in Kenia. We zijn er dan ook trots op dat we haar de Hivos Free to be me Award konden uitreiken. Met de prijs geven we filmmakers zoals Wanuri een extra podium. Juist in landen waar vrijheid van meningsuiting niet vanzelfsprekend is, moeten filmmakers hun stem kunnen laten horen.

Het winnen van de Award maakte diepe indruk op Wanuri. “Ik voel me ongelooflijk geëerd voor de erkenning die Rafiki daarmee krijgt. Met een enorme cast en crew hebben we zeven jaar aan de film gewerkt. Om daarna deze prijs te winnen, na alle haat en kritiek, is zo’n belangrijke erkenning van al het werk, al het geduld, alle inzet en liefde die in het maken van deze film gestoken zijn.”

“Maar het is ook een erkenning van liefde en vrijheid en dat is nog steeds zo zeldzaam in de wereld. Dat zou niet alleen door Hivos op de kaart moeten worden gezet, maar ook door overheden. Het is wat ons mens maakt!”

Wanuri bij de Roze Filmdagen

Repeal162 – een rechtszaak tegen discriminatie

Kenia is momenteel in afwachting van een uitspraak over het afschaffen van een koloniale wet die seks tussen mensen van hetzelfde geslacht criminaliseert. Een zaak die online veel aandacht krijgt onder de naam repeal162 en Wanuri terugbrengt bij de boodschap van haar film. “Het gaat om liefde. Het vermogen om elkaar lief te hebben is hoopvol. Dat zou niet ingeperkt mogen worden. Door geen enkele rechtbank. Liefde hoort niet in de rechtszaal thuis.”

Voor Wanuri markeert repeal162 een belangrijk moment voor de LHBTI-gemeenschap. “Ik vind het een geweldige zaak: de manier waarop de wet wordt aangevochten, het activisme eromheen, de wijze waarop gedacht wordt over grondwettelijke rechten. Het feit alleen al dat deze zaak leeft, dwingt het gerechtshof om LHBTI’s te definiëren. Dat is voorheen nooit gebeurd. Het bestaan van repeal162 betekent dat het bestaan van de LHBTI-gemeenschap erkend wordt. En dat deze zaak misschien leidt tot het decriminaliseren van seks tussen personen van hetzelfde geslacht is fantastisch.”

“Ik ben optimistisch over de uitkomst van repeal162 en ik ben trots dat deze zaak in Kenia het hoger gerechtshof heeft weten te bereiken. Dat is een grote stap voor ons land.”

Het werk van Hivos in Kenia

Hivos werkt al decennia aan de verbetering van de positie van de LHBTI-gemeenschap in Kenia. Dat is ook Wanuri niet ontgaan: “Hivos zet zich in voor fundamentele mensenrechten en voor de vrijheid van meningsuiting. Democratie is meer dan het recht om een stem uit te brengen; het betekent dat maatschappijen en individuen rechten hebben, gezien en erkend mogen worden en hun stem kunnen laten horen. Dat is zonder organisaties als Hivos heel moeilijk. Je voelt je al snel alleen en geïsoleerd wanneer je niet gehoord wordt en wanneer gelijke rechten niet erkend worden. Juist dan is het ontzettend belangrijk om te weten dat er mensen en organisaties zoals Hivos zijn, die staan waar jij voor staat, die geloven waar jij in gelooft. Die steun van anderen geeft je kracht.”

Het is zo belangrijk dat óók mensen buiten de LHBTI-gemeenschap opkomen voor gelijke rechten en erkenning. Daarom steunt Hivos dappere mensen zoals Wanuri. Met haar werk en strijdlust is zij een inspirerend voorbeeld voor andere filmmakers en kunstenaars in Kenia en daarbuiten. Mensen zoals zij durven risico’s te nemen en stappen te maken om taboes te doorbreken. En dat is essentieel voor gelijkheid en voor de vrijheid van LHBTI’s.

Lees ook