Hivos wereldwijd

‘Indonesië is een beetje mijn tweede vaderland geworden. Nou ja, samen met India dan. Dat had ik niet gedacht toen ik ooit, halverwege mijn studie Geschiedenis, naar Indonesië op vakantie ging. Min of meer per ongeluk. Ik had niets met dat land, maar goede vrienden vroegen of ik zin had om mee te gaan. Daarna heeft het een paar jaar geduurd voordat ik echt verslingerd raakte aan de mensen en het land. Ik leerde de taal en ging me verdiepen in de politiek en de sociale situatie van het land. Maar zelfs toen zag ik me daar nog niet leven en werken. Stukje bij beetje ben ik er echter steeds verder ingerold.

Klusjes
Na mijn studie heb ik zelf een alternatief gezocht voor de militaire dienst die ik weigerde. Ik vond een plaats bij de INDOC: een landencomité dat zich richtte op sociale en mensenrechten in Indonesië. Van daaruit kwam ik in contact met Novib, die me mijn eerste opdracht gaf. Ik ontwikkelde me als een soort freelance ontwikkelingswerker en deed allerlei klusjes. Al doende leerde ik zo organisatieadvies geven en lokale projecten managen.

Niet alleen ontwikkelingsorganisaties begonnen mij te kennen als freelancer. In 1987 spotte TELEAC mij als aankomend Indonesië-kenner. Zij vroegen me of ik een boek kon schrijven over het hedendaagse leven in en de culturele achtergrond van het land. Dat gaf me de kans om nog eens in de literatuur te duiken en mijn kennis over Indonesië te vergroten. Samen met fotograaf Jan Banning ben ik voor dat boek flink op pad geweest.

Soeharto
Daarna heb ik me eigenlijk nooit meer los kunnen maken van het land. Ik ging helemaal op in het werk. Mijn collega’s werden vrienden en de opdrachten bleven komen. Maar ik deed al mijn werk vanuit Nederland en ontdekte dat, als ik het ontwikkelingswerk echt tot mijn vak wilde maken, ik ook een tijd in het buitenland moest gaan wonen. Mijn vriendin heeft antropologie gestudeerd en wilde wel mee naar Indonesië. Als we kinderen hadden gehad, was de keuze misschien moeilijker geweest. Maar daar zijn we nooit aan toegekomen. Eerst uitstel omdat het niet bij onze reizende levensstijl paste, en toen afstel omdat we het zo ook wel prima vonden. Ons werk gaf ons beiden genoeg voldoening.

Ik had graag in Indonesië willen blijven. Maar rond 1993 werd het steeds moeilijker werken onder het regime van Soeharto. Hij weigerde Nederlandse ontwikkelingshulp en Hivos moest haar programma drastisch inkrimpen. Met mijn vriendin heb ik toen een grote sprong gemaakt naar een ander land. Ik werd Hivos-regiodirecteur in India. Dat bleef ik van 1993 tot 1999. Zij maakte de overstap naar de journalistiek. Het was een mooie ervaring om ineens in een land te zijn waar iedereen wél mocht zeggen wat hij wilde. Indiërs zijn sowieso veel uitgesprokener dan de meeste Indonesiërs. Maar ze hadden ook persvrijheid, een bloeiende literatuur en academische discussies. Bovendien werkte de overheid onze partners veel minder tegen dan in Indonesië. En wat ze in India de ‘voluntary sector’ noemen, heeft natuurlijk ook een geweldige traditie – met wortels in de Ghandiaanse beweging. Ik vond dat zeer inspirerend.

Crisis
In 1998 viel Soeharto vrij plotseling van zijn troon. Toen begon het bij mij te kriebelen. Het werd tijd om terug te gaan. Ik wilde graag van dichtbij zien wat de ‘reformasi’ in het dagelijkse leven betekende en of het democratiseringsproces werkte. In 2000 lukte het. Ik kon in Indonesië aan de slag voor het Nederlandse adviesbureau waarvoor ik toen werkte. Vanaf 2002 deed ik daarnaast weer klussen voor Hivos. Zo hielp ik Hivos met het opzetten van het regiokantoor in Jakarta en gaf ik ondersteuning aan het post-tsunamiprogramma voor Atjeh.

Indonesië is in de laatste tien jaar sterk veranderd. Mensen hebben meer vrijheden en rechten gekregen. En de regering heeft internationale conventies ondertekend. Ook zijn de afgelopen jaren officiële commissies opgericht om mensenrechten te beschermen en corruptie te bestrijden. Maar er is ook economische crisis geweest, waardoor de armoede is toegenomen. De mensen hebben veel frustraties omdat het hervormingsproces zo langzaam gaat. Sommige belangrijke overheidstaken zijn bovendien in het slop geraakt, zoals family planning, gezondheidszorg en onderwijs. Die zijn na 1998 niet goed opgepakt.

Huiskamer
Toen mijn vriendin en ik in 2000 terugkwamen in Indonesië, dachten we dat het land zijn zwaarste tijd achter de rug had. Maar we hebben sindsdien bijna jaarlijks grote rampen meegemaakt. De bomaanslag op Bali in 2002 was een schok. Er vielen ruim tweehonderd doden, vooral Westerse toeristen. Tot dan toe richtte geweld zich vooral tegen lokale groeperingen. Buitenlanders waren als groep nog nooit het doelwit geweest. Bali gooide mijn perceptie van het land door de war. Ik ging mij afvragen hoeveel mensen mij eigenlijk als ongewenste ‘buitenlander’ zagen. Die dreiging had ik in Azië nog nooit gevoeld.

De tsunami maakte een nog grotere indruk. We zaten bij vrienden in Delhi toen we hoorden wat er was gebeurd. De volgende ochtend vloog mijn vriendin gelijk naar Chennai om verslag voor haar krant te doen. Een paar dagen daarna ging ze naar Atjeh. Zelf vloog ik naar Jakarta, waar ik het Hivos-team hielp om de eerste hulp op gang te brengen. We hadden nog geen kantoor, dus dat deden we vanuit de huiskamer van Dewi Suralaga, de eerste directeur van het Hivos-regiokantoor in Jakarta.

Verwoesting
Ik had vooral een communicatierol bij het aansturen van non-gouvernementele organisaties in Atjeh. Via mijn vriendin hoorde ik de verschrikkelijke lokale verhalen en toen ik een paar maanden later voor Hivos zelf naar Atjeh reisde, kon ik die verhalen bij mijn eigen beelden plaatsen. Rijdend door volledig kaalgeslagen wijken en dorpen zag je eigendomsbordjes bij huizen staan waarvan alleen de fundering nog was terug te vinden. Totale verwoesting. We spraken met een man en een vrouw waarvan alle zeven kinderen in de vloedgolf waren verdwenen.

Eind 2008 bouwt Hivos de post-tsunamihulp in Atjeh af. Daarna gaan we ons richten op een meer regulier ontwikkelingsprogramma. Daarbij hoort aandacht voor het vredesproces in deze regio, maar bijvoorbeeld ook steun voor de verbetering van de lokale landbouw. Ik merk dat veel lokale ngo’s steeds vaker de stap maken naar de politiek. Er is in Atjeh veel ruimte om het overheidsbeleid positief te beïnvloeden. Aan die beïnvloedingsprocessen kan Hivos nog veel steun bieden.

Toonaangevend
Ik werd in juni 2007 directeur van het regiokantoor voor Azië. Hoewel ik begin 2003 het voorwerk had gedaan voor de opbouw van het regiokantoor in Jakarta, zag ik mezelf eigenlijk niet meer aan het roer staan. In India had ik die rol al eens gehad. Maar uiteindelijk zocht ik na al die korte klussen wat meer continuïteit. En ik wilde ook wat meer rust in mijn sociale leven. Als directeur zit je vaker op één plek, en daar was ik na zeven roerige jaren wel aan toe. Bovendien mag ik leiding gaan geven aan een leuke, jonge, gemotiveerde club mensen. En het was fijn om oude collega’s weer terug te zien.

De laatste twee jaar merk ik om mij heen veel positieve veranderingen. Het is geweldig om te zien dat minderheidsgroeperingen als homo’s en lesbiennes zich inmiddels kunnen organiseren. En het is fantastisch dat collega’s van door Hivos gesteunde mensenrechtenorganisaties nu toonaangevende posities hebben in officiële commissies en de politiek. Zo krijgen hun kennis en ervaring eindelijk een plek in het Indonesische overheidsbeleid.'

Ben Witjes is directeur van het regiokantoor voor Zuidoost Azië, in Jakarta.