Ute Seela

Caroline Suransky op sabbatical in Zuid Afrika

‘Moeilijke gesprekken in een veilige omgeving’ initiëren op de University of the Free State(UFS). Dat is één van de doelstellingen van het International Institute for Studies in Race, Reconciliation and Social Justice. Het idee hierachter is om racisme, verzoening en sociale rechtvaardigheid niet alleen academisch te bestuderen en daarover in geaccrediteerde tijdschriften te publiceren, maar ook om nieuwe perspectieven te openen in de omgang met concrete en actuele kwesties. De UFS als ‘levend laboratorium’ in post apartheid Zuid Afrika.

Om dit te realiseren, organiseert het Instituut ‘courtyard conversations’. De ‘courtyard’ verwijst naar de binnentuin van de voormalige rectorswoning, waarin het instituut gevestigd is. Op woensdagavond 9 maart 2011 vond de eerste ‘courtyard conversation’ plaats. Onderwerp van gesprek was de verzoeningsbijeenkomst waar ik in mijn vorige blog over schreef. De eerste helft van de avond bestond uit een terugblik op de gebeurtenissen zelf en wat die gebeurtenissen symboliseerden over het concept ‘verzoening’. De tweede helft van de bijeenkomst was gericht op de implicaties daarvan voor de focus en de prioriteiten, van het werk van het Instituut.

Wat je in Zuid Afrika nooit kan vergeten is dat iedereen - daders en slachtoffers - persoonlijke en emotionele ervaring heeft met racisme. Ervaringen die bij de één dicht aan de oppervlakte liggen en bij de ander diep weggestopt zijn. De verzoeningsbijeenkomst was daarom niet zomaar een gebeurtenis, maar een die mensen persoonlijk raakte. John Samuel, de directeur van het instituut, had me gevraagd om deze eerste ‘courtyard conversation’ te leiden. Gezien de emotionele lading van het onderwerp, had ik me zorgvuldig voorbereid. In de uitnodigingen voor de dialoog vroeg ik iedereen een stukje te schrijven over zijn of haar eigen indrukken van de verzoeningsbijeenkomst. Richtinggevende vragen daarbij waren: ‘Wat gebeurde er?’ ‘Wat verraste of verbaasde je?’ en ‘Heeft de gebeurtenis tot nieuwe inzichten over verzoening geleid?”

De avond begint, zeventien mensen, waaronder de rector, leden van het ‘senior management’, maar ook dominee Alan Boesak (bekend van zijn anti-apartheid strijd als kerkelijk leider), docenten en studentenvertegenwoordigers zitten in een kring. Ik vraag hen om elkaar niet te onderbreken, maar stil naar elkaar te luisteren. Een voor een komen de verhalen. De verschillen in waarneming en beleving zijn opmerkelijk en allemaal gerelateerd aan persoonlijke geschiedenis. Zwart, blank, Indiaas en 'coloured' (een apartheid categorie voor ‘bruine’ mensen die zowel blanke als zwarte voorouders hebben), zijn allemaal vertegenwoordigd in de kring. Maar de onderlinge verschillen en overeenkomsten zijn veel complexer dan een dergelijke raciale categorisering toelaat.

Een paar voorbeelden die duidelijk maken hoe ‘verzoening’ voor iedereen een eigen complexe betekenis heeft:
Een oudere blanke man, uit het bestuur van de universiteit, die vroeger de apartheidpolitiek gesteund heeft, zegt dat hij vandaag voor het eerst van zijn leven, daarover praat. Kwetsbaar, in eenvoudige woorden, vertelt hij hoe zijn ogen de laatste jaren zijn opengegaan voor het onrecht dat mensen is aangedaan. Voor hem, als diepgelovig Christen, is ‘vergeving’ een kernwaarde. Maar hoe en wie daarom vragen? Hij zegt dat hij zich diep schaamde toen hij de vier ‘Reitz jongens’ daar zag zitten. Niet eens vanwege hun racistische daad, maar vanwege zijn eigen rol als universiteitsbestuurder die een dergelijk voorval mogelijk heeft gemaakt . “I should have sat there, and not those boys”, zegt hij zachtjes. Hij is zich zeker bewust dat er hier faculteitsdecanen zijn die vertwijfeld strijden met zichzelf, die het taboe van het niet spreken over het verleden willen doorbreken, maar niet weten hoe.

Een jonge zwarte studentenleider vertelt over zijn vader die politieagent was tijdens de apartheid en destijds zwarte verzetsstrijders heeft gedood. Zijn tante zat in het verzet en hij herinnert zich bittere en heftige gesprekken aan tafel. Een verscheurde familie met pijnlijke gevolgen die nog steeds doorwerken, in hem en andere leden van zijn familie, misschien nog generaties lang.

Een Indiase ANC leider neemt het woord. Lang geleden studeerde hij rechten aan de Universiteit van Natal waar blanke en zwarte studenten volledig gescheiden leerden en leefden. Hij vertelt over de vernedering die hij en zijn vrienden voelden en hoe ze besloten om de diploma uitreiking (links in de zaal zaten blanke ouders en rechts de zwarte ouders) massaal te boycotten. Dan verandert zijn toon als hij vertelt hoe tientallen jaren later een nieuwe rector besluit om een ‘reconciliation graduation ceremony’ te organiseren waar de universiteit publiekelijk haar excuses aanbiedt en iedereen alsnog persoonlijk een diploma uitgereikt krijgt: “Pas toen was ik in staat om mijn enorme boosheid te verzachten en te laten gaan”.

Zo komt iedereen aan het woord. Bij een aantal is hun persoonlijke verhaal nauw verweven met het Christelijk geloof, bij anderen met gewapende vrijheidsstrijd en communisme en weer anderen nemen een beschouwend perspectief in. Na ieder verhaal is er een stilte. Nadat iedereen gesproken heeft ontstaat er een dialoog waarin mensen ingaan op elkaars verhalen. Uiteindelijk zegt Alan Boesak: “What happened here was almost holy”. Sommige knikken instemmend, anderen reageren een beetje geïrriteerd omdat ze deze link naar religie te dominant vinden. Tijdens de tweede helft van de avond volgt een vruchtbare discussie over het werk van het Instituut en op welke manier iedereen daar een eigen rol in zou kunnen spelen, afhankelijk van zijn of haar positie binnen de universiteit.

Deze avond heeft me veel stof tot nadenken gegeven voor mijn eigen onderzoek naar ‘identity politics’ waarmee ik hier bezig ben en dat past binnen het internationale kennisprogramma van Kosmopolis over pluralisme. Ook denk ik na over de manier waarop het apartheidsverleden en het begrip ‘verzoening’ een plek zou moeten krijgen in de zomerschool later dit jaar. Wat gaan de deelnemende UvH studenten hier meemaken? Hoe zal het hun kijk op zingeving en humanisering beïnvloeden?